Zwiedzając Tatry podziwiamy piękno krajobrazu i przyrody. Chodząc krętymi górskimi ścieżkami zauważamy czasem pięknie wkomponowane w krajobraz ślady działalności człowieka - szałasy, koliby pomniki, tablice krzyże i kapliczki. Mijając je warto poznać ich historię, a nasz serwis internetowy pomoże w tym Państwu.
Zasoby dziedzictwa kulturowego Tatrzańskiego Parku Narodowego to ponad 400 zidentyfikowanych śladów obecności i działalności człowieka w Tatrach. Są to między innymi: • stanowiska archeologiczne i ryty naskalne - łącznie 60 dotychczas rozeznanych w TPN, • Obiekty gospodarki leśnej i dworskiej - łącznie 53 na terenie TPN, • Obiekty, zespoły, szlaki pasterskie - łącznie 170 na terenie TPN w różnym stopniu zachowania, od śladów i miejsc po całe zespoły z Polaną Chochołowską i Kopieńcami na czele, • Obiekty i relikty górnictwa i hutnictwa - łącznie 93 zidentyfikowane dotychczas na terenie Tatr z wiodącymi zespołami Zakopane I w Kuźnicach i Zakopane II w Starych Kościeliskach oraz sztolniami i szybami w dolinie Starorobociańskiej i Pyszniańskiej, • Obiekty, zespoły, ślady i relikty turystyki, taternictwa i sportów zimowych - łącznie 24 na terenie TPN, • Inne budynki i obiekty użyteczności publicznej - łącznie 65 na terenie TPN, • Zabytki sakralne i kommemoratywne - łącznie 73 na terenie TPN.
W Tatrzański Parku Narodowym zabytki sakralne są szczególnie ważne i bardzo mocno związane w historia regionu i turystyki w Tatrach. Do najważniejszych z nich należą: krzyż na Giewoncie, Pustelnia Brata Alberta, Wiktorówki, Figurka w ścianie Zawratowej Turni, Figurka św. Katarzyny w Bramie Kraszewskiego, Kaplica Najśw. Serca Pana Jezusa w Jaszczurówce, kapliczka hawiarska ("zbójnicka") w Dolinie Kościeliskiej.
Tablica upamiętniająca Powstanie Chochołowskie - Ufundowana przez księży z dekanatu nowotarskiego w roku 1903. Upamiętnia epizod sprzed Wiosny Ludów zwany "poruseństwem chochołowskim". Powstanie miało się rozpocząć się równocześnie z ogólnonarodowym, którego termin został jednak w ostatniej chwili odwołany, o czym wiadomość nie dotarła w porę na Podhale. Zryw powstańczy trwał od 21 do 23 lutego 1846 roku, a prócz Chochołowian brali w nim udział także górale z Cichego, Dzianisza oraz Witowa.
Tablica wkuta jest w ścianę skalną Niżniej Bramy Chochołowskiej, po prawej stronie potoku. Metalowa, odlewana z brązu, w kształcie prostokąta (80 x 70 cm) z wypukłym napisem: "Ku czci X. Leopolda Kmietowicza, wikarego z Chochołowa, twórcy zbrojnego ruchu narodowego górali tutejszych w 1846 r., przy dzielnej pomocy Jana Andursikiewicza org., X. Michała Głowackiego z Poronina i X. Michała Janiczaka z Szaflar". Nad tablicą umieszczony obrazek Matki Boskiej Częstochowskiej, w drewnianej ramce, za szkłem.
Kamień Karłowicza - przy szlaku nad Czarny Staw Gąsienicowy znajduje sie kamień upamiętniający tragiczną smierć Mieczysława Karłowicza - jednego z największych polskich kompozytorów. 8 lutego 1909 roku Karłowicz został zasypany prza masy sniegu, które oderwały się ze zboczy Małego Kościelca. W miejscu odnalezienia ciała kompozytora utawiono kamień upamiętniajacy to smutne wydarzenie. Na kamieniu znajduje się góralska swastyka oraz napis "Non omnis moriar"
Tablica Edwarda Jelinka - w Dolinie Strążyskiej na jednej ze skał znajduje się tablica upamietniająca postać Edwarda Jelinka - czeskiego literata i publicycty, wielkiego przyjaciela Polaków. Po jego przedwczesnej śmierci z inicjatywy Henryka Sienkiewicza w 1897 roku grono polskich przyjaciół pisarza umieściło tablicę, a 2 lata poźniej także i popiersie Edwarda Jelinka.
Miejsce kaźni Polaków u wylotu doliny Wielkiej Suchej Doliny (Dolina Chochołowska). Symboliczny grób pomordowanych 27 grudnia 1939 r. przez żołnierzy niemieckich, w tym właśnie miejscu. Mimo ekshumacji zwłok, która odbyła się w październiku 1949 r. i przeniesieniu prochów na cmentarz do Chochołowa, nagrobek pamiątkowy pozostawiono.
Znajduje się on po lewej stronie potoku, przy wylocie doliny. Otoczony sztachetowym płotem,, wyznaczony betonowym krawężnikiem (3,26 x 2,04 m), z betonowym krzyżem przy jednym z krótszych boków, na nim tablica pod szkłem zawierająca następujący tekst: \"Ciężko jest dla ojczyzny pracować, jeszcze ciężej walczyć za nią. Trudniej umierać, ale najtrudniej cierpieć. Tu zostali wymordowani w biały dzień przez siepaczy hitlerowskich. Było ich dziewięciu, między nimi prof. Antoni Nawara z Rabki. Dnia 27 XII 1939 r. Nazwiska pozostałych ośmiu osób nieznane. Ekshumacja zwłok odbyła się w październiku 1949 roku. Prochy zostały przeniesione z miejsca mordu Suchej Doliny do Chochołowa i tam na cmentarzu spoczywają. Cześć ich pamięci. Za komitet SI - CH.\" Obecnie dopisane są pozostałe nazwiska.
Symboliczny cmentarz przy Kaplicy na Wiktorówkach - na terenie kaplicy zgromadzono kilkadziesiąt symbolicznych tablic upamietniających osoby szczególnie związane z górami i które w górach straciły życie.
Od XV wieku na terenie Tatr rozwijał sie przemysł cięzki, kótry zwiazany był z górnictwem i hutnictwem metali kolorowych oraz żelaza, przemysłem drzewnym i papiernczycm, węglarswem, a także kamieniołomami. Działalność przemysłowa człowieka w Tatrach zakończyła się w XIX wieku, a ostatnim przejawem działalności górniczej w w polskiej częsci Tatr był epizod zwiazany z wydobywaniem rudy uranu w Dolinie Białego w latach 50 XX wieku.
Szałasy to najliczniej wystepujace w Tatrzańskim Parku Narodowym obiekty dziedzictwa kulturowego. Sa to prymitywne drewniane, rzadziej kamienne budynki, służace bacom i juhasom jako zaplecze do wypasu owiec i krów. Niektóre z szałasów zostały uznane za zabytki budownictwa pasterskiego i figurują w rejestrze zabytków. Do takich należa zespoły szałasów na polanie Kopieniec, na Rusinowej Polanie, w Dolinie Jaworzynki, na Polanie Chochołowskiej oraz na Polanie Stoły. Wyjątkowym zabytkiem jest koliba kamienna w Dolinie Pięciu Stawów Polskich, gdyż jest to jedyny tego typu obiekt w polskich Tatrach wspisany do rejestru zabytków.
infomator