Tatry – najwyższe pasmo w łańcuchu Karpat (Karpaty Zachodnie). Powierzchnia Tatr wynosi 785 km², z tego 175 km² (ok. 25%) leży w granicach Polski, ok. 610 km² (75%) na terytorium Słowacji. Długość Tatr mierzona od Przełęczy Huciańskiej (ok. 900 m n.p.m.) do wschodnich podnóży Kobylego Wierchu, a ściślej Przełęczy Ździarskiej (1075 m n.p.m.) wynosi w linii prostej 53 km, a ściśle wzdłuż grani 80 km.
Tatry są objęte ochroną przez ustanowienie na ich obszarze Tatrzańskiego Parku Narodowego.
Tatry dzielimy na:
Tatry Zachodnie – Grześ, Kasprowy Wierch, Czerwone Wierchy, Ornak
Tatry Wschodnie:
Tatry Wysokie – Gerlach (2655 m n.p.m.), Rysy (2499 m n.p.m.; po stronie słowackiej 2503 m n.p.m.), Świnica, Kościelec, Mnich, Granaty, Kozi Wierch
Tatry Bielskie – Hawrań, Płaczliwa Skała, Murań (Słowacja)
Granicą pomiędzy Tatrami Zachodnimi a Wschodnimi jest przełęcz Liliowe oraz Dolina Suchej Wody (w granicach Polski) i Dolina Cicha (po stronie Słowacji). Tatry Bielskie od Wysokich oddziela Przełęcz pod Kopą.
Rzeźba i budowa Tatr
Grań Główna Tatr jest działem wodnym tylko w środkowym odcinku. Teren na wschód i północ to zlewiska Bałtyku (dorzecze Dunajca i Popradu), pozostały obszar to zlewisko Morza Czarnego (dorzecza Orawy i Wagu). Wrażenie wypiętrzenia masywu górskiego jest pogłębione przez sąsiedztwo głębokich kotlin. Tatry otaczają: od zachodu i północy – Obniżenie Orawsko-Podhalańskie, od wschodu i południa Obniżenie Liptowsko-Spiskie. Dno dolin znajduje się na wysokości ok. 500-700 m n.p.m. Wyniosłość Tatr pogłębiają płynące dolinami rzeki.
W graniach tatrzańskich znajduje się wiele przełęczy, które odgrywały ważną rolę w ruchu komunikacyjnym i handlowym. Były wykorzystywane podczas II wojny światowej przez kurierów. Używane są przez turystów. Najbardziej znane to: - w głównej grani Tatr (od zachodu) – Starorobociańska (Račkowo sedlo), Pyszniańska (Pyšné sedlo), Smreczyńska, Tomanowa, Pod Kopą Kondracką (często używana przez kurierów), Świńska Goryczkowa, Goryczkowa nad Zakosy, Sucha (pod Kasprowym Wierchem), Liliowe, Świnicka, Gładka, Czarna Ławka, Wrota Chałubińskiego, Pod Chłopkiem, Hińczowa, Żabia oraz Waga, Żelazne Wrota, Polski Grzebień, Rohatka. - w graniach bocznych (m.in.): Bobrowiecka, Buczynowa, Czerwona, Iwaniacka, Kondracka, Kozia, Krzyżne, Mylna, Szpiglasowa, Zawrat, Zawory,
Z grzbietów tatrzańskich opadają doliny: -po stronie polskiej: -Dolina Chochołowska z Jarząbczą i Starorobociańską - Dolina Lejowa - Dolina Kościeliska z Tomanową i Miętusią - Doliny: Dolina Małej Łąki, Dolina za Bramką, Dolina Strążyska, Dolina ku Dziurze, Dolina Białego - Dolina Bystrej z Kondratową, Goryczkową, Kasprową i Jaworzynką - Dolina Olczyska - Dolina Suchej Wody z Doliną Gąsienicową i Doliną Pańszczyca - Dolina Filipka - graniczna Dolina Białki z Doliną Rybiego Potoku, Doliną Pięciu Stawów Polskich, Doliną Roztoki i Doliną Waksmundzką (po stronie słowackiej do Doliny Białki należy Dolina Białej Wody z jej licznymi odgałęzieniami) - po stronie słowackiej, największe doliny to: - Dolina Cicha - Dolina Koprowa - Dolina Mięguszowiecka - Dolina Białej Wody - Dolina Jaworowa - Dolina Kieżmarska - Dolina Staroleśna - Dolina Wielicka - Dolina Zuberska
Jeziora polskich Tatr zwane są tradycyjnie stawami. Nazwa ta przyjęła się też w publikacjach naukowych. W Tatrach występuje blisko 200 różnej wielkości stawów, począwszy od największego, Morskiego Oka (34,54 ha), poprzez porównywalnie duży Wielki Staw Polski, do zupełnie maleńkich, jak Zadni Mnichowy Stawek (0,04 ha). Stawy tatrzańskie, z jednym wyjątkiem (Kras Cichy Stawek), są pochodzenia polodowcowego.
Morskie Oko, widok z Czarnego StawuTatry są górami fałdowymi orogenezy alpejskiej, dlatego charakteryzuje je tzw. młoda rzeźba terenu. Zostały wydźwignięte w okresie kredy górnej, zalane płytkim morzem w eocenie. Ostatecznie wypiętrzone w oligocenie. Masyw zbudowany jest z paleozoicznego (karbońskiego) trzonu krystalicznego i skał osadowych w partiach reglowych i wierchowych. Trzon Tatr Wysokich składa się głównie z granitoidów (zwłaszcza z granitów i diorytów), Tatr Zachodnich z gnejsów, podrzędnie z granitów. W skałach osadowych dominują wapienie, dolomity, piaskowce, mułowców oraz łupków ilastych.
Najstarszymi skałami, powstałymi w erze paleozoicznej są gnejsy. Towarzyszą im migmatyty, amfibolity, łupki łyszczykowe, pegmatyty, żyły kwarcowe. W czasie orogenezy waryscyjskiej nastąpiła intruzja granitu. Zastygał on powoli w głębi ziemi. Po wypiętrzeniu terenu i erozji skał, które przykrywały granit, na jego zwietrzałej powierzchni zaczęły powstawać skały osadowe. Najstarszym osadem jest permski zlepieniec koperszadzki znaleziony na zboczu Jagnięcego Wierchu w Tatrach Słowackich. W triasie, jurze i kredzie następowała sedymentacja skał osadowych, przy czym była ona zróżnicowana. Serie wierchowe i reglowe różnią się charakterem osadów, co było spowodowane różną głębokością morza i odległością od brzegu. W górnej kredzie serie skalne zostały zafałdowane i przemieszczone ku północy o wiele kilometrów. Tak powstała płaszczowinowa budowa Tatr. W eocenie część Tatr została przykryta morzem w którym powstały zlepieńce, wapienie numulitowe, piaskowce, mułowce i łupki pokrywające północne stoki Regli oraz wypełniające Kotlinę Zakopiańską i Pasmo Gubałowskie.
Dolina Pięciu Stawów Polskich widziana z ZawratuRzeźba gór jest wynikiem działania lodowców, erozji wywołanej wodami i wietrzenia. W epoce lodowcowej Tatry uległy zlodowaceniu 3 lub 4 razy. Ostatnie lodowce ustąpiły ok. 10 000 lat temu. Typowymi dolinami polodowcowymi są U-kształtne doliny takie jak Dolina Białej Wody, ale działaniu lodowców Tatry zawdzięczają też inne formy skalne, takie jak cyrki lodowcowe i mutony. Wody płynące wyrzeźbiły doliny V-kształtne (Dolina za Bramką). Często występują w Tatrach doliny wiszące, jak Buczynowa Dolinka zawieszona nad Doliną Roztoki. Wymodelowane przez lodowiec misy w dnach dolin i progi. Woda wypełniła je tworząc jeziora tatrzańskie, wody spadające z progów utworzyły liczne wodospady. Mało odporne utwory osadowe uległy zjawiskom krasowienia. W efekcie powstały systemy jaskiń: -Jaskinia Wysoka za Siedmioma Progami – do niedawna najdłuższa (ustąpiła miejsce systemowi jaskiń Wielkiej Śnieżnej) - Jaskinia Wielka Śnieżna – najgłębsza i najdłuższa - Jaskinia Bielska – najczęściej zwiedzana
PomurnikDuże różnice wysokości bezwzględnej sprawiają, że w Tatrach zaznacza się piętrowy układ świata roślinnego:
pogórze (do ok. 800 m n.p.m.) – gatunki identyczne jak na niżu.
regiel dolny (do 1200-1250 m n.p.m.) – pierwotnie lasy złożone z jodeł pospolitych (Abies alba) i buku zwyczajnego (Fagus silvatica)
regiel górny (do 1500 m n.p.m.) – złożony głównie ze świerku pospolitego (Picea abies). Górna granica regla stanowi jednocześnie górną granicę lasu. Rosną tu karlejące świerki pospolite, wierzba śląska (Salix silesiaca), brzoza karpacka (Betula carpatica), jarząb nieszypułkowy (Sorbus chamaemespilus) i sosna limba (Pinus cembra).
kosodrzewina (do 1800 m n.p.m.) – z pierwotnej powierzchni drzewostanu pozostało dziś jedynie ok. 50%, resztę wskutek gospodarki pasterskiej zajęły hale. Zwiększyło to zagrożenie lawinowe w górach. Tworzy ją głównie kosodrzewina (Pinus mugo).
hale (do 2300 m n.p.m.) – piętro niegdyś intensywnie wykorzystywane gospodarczo jako pastwiska. Obecnie wykorzystywane ekstensywnie.
piętro turni (powyżej 2300 m n.p.m.) – rośnie tu jedynie ok. 40 gatunków roślin naczyniowych.
Endemity tatrzańskie:
Świat zwierzęcy do granicy lasów przypomina pierwotną faunę niżu. Zwierzynę płową reprezentują takie gatunki jak:sarna (Capreolus capreolus), jeleń szlachetny (Cervus elaphus), niektóre drapieżniki: lis (Vulpes vulpes), borsuk (Meles meles), ryś (Lynx lynx), niedźwiedź brunatny (Ursus arctos), niektóre gatunki ptaków: puchacz (Bubo bubo), orzeł przedni (Aquila chrysaetos), głuszec (Tetrao urogallus), jarząbek (Bonasa bonasia), orlik krzykliwy (Aquila pomarina), ryby: pstrąg potokowy (Salmo trutta). Piętra powyżej lasów zamieszkują zwierzęta niespotykane w Polsce poza Tatrami. Wśród ssaków są to: świstak (Marmota marmota), kozica (Rupicapra rupicapra), nornik śnieżny (polnik tatrzański) (Microtus nivialis mirhanreini), darniówka tatrzańska (Pitymys tatricus). Wśród ptaków: płochacz halny (Prunella collaris), siwerniak (Anthus spinoletta), pomurnik (Tichodroma muraria), orzechówka (Nucifraga caryocatactes ).
Klimat
Klimat tatrzański ma wiele cech wspólnych z klimatem alpejskim. Najważniejsze z nich to niska średnia temperatur w roku, duża zmienność temperatur w ciągu doby, gwałtowne zmiany, częste zachmurzenia, znaczna ilość dni z opadami (w wyższych partiach gór większość opadów ma postać śniegu), zamglenia, długo utrzymująca się pokrywa śnieżna, silne nasłonecznienie i wiatry wiejące zazwyczaj z zachodu oraz z kierunku południowo-zachodniego. Większość zjawisk związana jest z przechodzeniem frontów atmosferycznych.
Zima w Tatrach trwa zazwyczaj od końca listopada do końca marca (w Zakopanem) i od połowy października do początku maja na wysokości Kasprowego Wierchu. Najzimniejszym miesiącem najczęściej jest luty, a najcieplejszym lipiec. Najniższa zanotowana temperatura to -39,5°C w lutym 1929 a najwyższa to +30,2°C w sierpniu 1943. Charakterystyczne dla klimatu tatrzańskiego są zimowe inwersje temperatury (im wyżej tym cieplej) oraz śnieżyce w środku lata.
Silne, często huraganowe wiatry zazwyczaj nazywane są halnymi. To uogólnienie jest błędne. Wiejący z kierunku południowego wiatr halny jest odpowiednikiem fenu. Powstaje w sytuacji, gdy na wschód od Tatr rozwija się wyż a na zachód niż. Nagrzane powietrze po południowej stronie Tatr podnosi się i stopniowo ochładza się (ok. 0,6°C/100 m). Para wodna zawarta w powietrzu skrapla się. a nad grzbietem Tatr powstaje podłużny obłok (widoczny najlepiej nad Giewontem i Czerwonymi Wierchami). Masy powietrza po przejściu grzbietu opadają gwałtownie w kierunku Zakopanego. Temperatura po polskiej stronie Tatr rośnie (ok. 1°C/100 m) a wiatr wieje gwałtownymi, ciepłymi podmuchami, pomiędzy nimi występują charakterystyczne okresy "ciszy". Wiatr halny zazwyczaj pojawia się wiosną lub jesienią, trwa od kilku godzin do kilku dni. Kończy się na ogół opadami deszczu lub śniegu. Najsilniejszy przeszedł w dniach 6-7 maja 1968 r., wiał z prędkością 280 km/godz. i połamał ok. 500 ha lasu. Wiatr halny poprzedza spadek ciśnienia powietrza odczuwany zwłaszcza przez osoby nadpobudliwe oraz cierpiące na choroby serca i krążenia. Zimne, porywiste wiatry wiejące z kierunków zachodnich nazywane są przez górali orawskimi.
Innym zjawiskiem występującym w Tatrach są silne zamglenia. W przypadku utrzymywania się mgieł w dolinach przy jednoczesnym nagrzaniu powietrza w wyższych partiach gór można czasem zaobserwować w horyzontalnym położeniu słońca tzw. widmo Brockenu (własny, wyolbrzymiony cień na ekranie mgieł). W przesądach taternickich zaobserwowanie tego zjawiska traktowane bywa jako ostrzeżenie (zwiastun nieszczęścia). Jednak widziane trzykrotne jest już swoistym "zabezpieczeniem" w dalszych wędrówkach po górach.
Turystyka
Pusta Dolinka w Pięciu StawachPierwsza, odnotowana wycieczka w Tatry odbyła się w 1565 r. (Przejażdżka Beaty z Kościeleckich Łaskiej ze spiskiego Kieżmarku do Doliny Kieżmarskiej). Z XVII w. pochodzą też wzmianki o pierwszych wejściach na szczyty.
Za ojca polskiej turystyki tatrzańskiej uważa się Stanisława Staszica. W latach 1803-1805 wędrował po Tatrach, prowadząc badania naukowe. Ich owocem jest wydane w 1815 dzieło O ziemiorodztwie Karpatów. Staszicowi przypisywane są pierwsze wejście na Kołowy Szczyt. Był też na Krywaniu, Sławkowskim Szczycie, Łomnicy. Tatry badał też w latach 1835-1850 geolog Ludwik Zejszner.
Panorama Tatr Wysokich: Gerlach, Batyżowiecki, Kaczy, Kończysta, Ganek, Wysoka, RysyPierwsi turyści odwiedzali przede wszystkim Dolinę Kościeliską, Kuźnice, Kalatówki i Morskie Oko. Wielkim propagatorem Tatr stał się lekarz Tytus Chałubiński. Za pioniera turystyki wysokogórskiej uważa się księdza Józefa Stolarczyka. Do rozwoju ruchu turystycznego przyczyniło się także wydanie (1860) przez Walerego Eliasza pierwszego przewodnika po Tatrach. W 1873 zawiązało się Węgierskie Towarzystwo Karpackie oraz, niewiele później, Towarzystwo Tatrzańskie. Celem ludzi w nich działających stało się propagowanie turystyki i jej ułatwianie. Towarzystwo budowało szlaki turystyczne oraz schroniska (Morskie Oko – 1874, Roztoka – 1876, Dolina Pięciu Stawów Polskich – 1876). Zasługą Towarzystwa jest też rozwój Zakopanego przez liczne inwestycje (np. oświetlenie, budowa Szkoły Przemysłu Drzewnego). Lata 70. XIX w. to też wiele, odnotowanych jako pierwsze, wejść na szczyty górskie. Latach 80. XIX w. to początek taternictwa zimowego. Pierwsi turyści wędrowali po Tatrach z przewodnikami wywodzącymi się z zakopiańskich górali. Najbardziej znani to: Klemens Bachleda (Klimek), Jędrzej Wala, Maciej Sieczka, Szymon Tatar, Wojciech Roj, Józef Gąsienica Tomków, Bartłomiej (Bartuś) Obrochta, Stanisław Gąsienica Byrcyn i wielu innych. Z "chodzeniem po górach" wiązały się wypadki. Inicjatorem powstania i pierwszym kierownikiem Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego był Mariusz Zaruski (1909 r.).
Widok z TarasówkiWzrost popularności Tatr spowodował w latach 90. XIX w. osiedlenie się w Zakopanem dużej grupy ówczesnej inteligencji. Dzięki niej, jej pasji kolekcjonerskiej, zachwytom nad pięknem Tatr i tatrzańskim folklorem, Tatry stały się miejscem badań i źródłem inspiracji dla wielu twórców. O Tatrach pisali m.in.: Kazimierz Przerwa-Tetmajer, urodzony na Podhalu, w Ludźmierzu (Na Skalnym Podhalu, Legenda Tatr); Seweryn Goszczyński Dziennik podróży do Tatr, Sobótka); Władysław Orkan, Stanisław Nędza-Kubiniec. Z Zakopanem związany był też Kornel Makuszyński. Kompozytorzy urzeczeni widokiem dzikiej przyrody, tworzyli czerpiąc z bogactwa muzyki góralskiej, np. Karol Szymanowski, Mieczysław Karłowicz, Zygmunt Noskowski, Jan Maklakiewicz, Wojciech Kilar.
Bogate zdobnictwo i architektura Podhala, za sprawą Stanisława Witkiewicza, dała podstawy stylowi zakopiańskiemu. Pejzaż tatrzański utrwalali Rafał Malczewski, Walery Eljasz-Radzikowski. Szkoła w Zakopanem (Szkoła Przemysłu Drzewnego i wydzielone z niej w 1948 r. Liceum Sztuk Plastycznych) doczekała się takich absolwentów jak: Antoni Kenar i Władysław Hasior.
Wynikiem rozlicznych badań są m.in. publikacje Witolda H. Paryskiego, autora wielotomowego przewodnika dla taterników, jego żony Zofii opisującej bogactwo flory tatrzańskiej (Zofia Paryska zajmowała się także tematyką ochrony przyrody). Z Tatrami związany był także Józef Federowicz, wieloletni kierownik zakopiańskiej stacji meteorologicznej, Juliusz Zborowski, dyrektor Muzeum Tatrzańskiego.
Wielu z nich zostało pochowanych na najstarszym cmentarzu Zakopanego, na Pęksowym Brzyzku.
Obecnie Tatry należą do powszechnie odwiedzanych miejsc. Zbudowane liczne szlaki turystyki pieszej, nartostrady i trasy zjazdowe na obszarze Polski i Słowacji, baza noclegowa, liczne wyciągi narciarskie a także koleje linowe (na Kasprowy Wierch i Łomnicę oraz linowo-terenowa – na Gubałówkę i Hrebienok) sprzyjają turystyce i sportom zimowym.
Panorama Tatr fotografowana z Hali Długiej pod Turbaczem przed wschodem słońca podczas wyżu rosyjskiego. Turbacz
Wypadki
Tatry są górami wysokimi, wysokość względna zboczy może wynosić nawet do 1400 m. Dlatego turystyka górska w Tatrach zawsze przynosiła ofiary śmiertelne. Wypadki i akcje ratownicze w Tatrach opisał w swej książce "Wołanie w Górach" Michał Jagiełło, polski taternik i ratownik TOPR
Najwcześniejsze
Jako najstarszy wypadek w Tatrach (ok. połowy XVII w.) przekazy podają śmierć poszukiwacza skarbów, Adama Kaltesteina, jednak najprawdopodobniej było to zabójstwo. Następną ofiarą był kolejny poszukiwacz skarbów, znany jako Papirus. Spadł on najprawdopodobniej z Czarnego Szczytu. Po północnej, polskiej stronie Tatr kroniki odnotowują najwcześniej niejakiego juhasa Budza, kóry spadł z Koziego Wierchu do Buczynowej Dolinki ratując owcę. W roku 1850 zabił się pięćdziesięcioletni góral Maciej Bachleda, a w 1851 sześcioletnia Katarzyna Dropa.
źródło pl.wikipedia.org
Tatry jako jeden z najpiękniejszych zakątków naszego kraju przyciągają rzesze turystów z kraju i z zagranicy. Do ich dyspozycji jest gęsta sieć znakowanych szlaków turystycznych o różnych stopniach trudności - od bardzo łatwych po bardzo trudne i wyposażone w urządzenia asekuracyjne jak łańcuchy, klamry i drabinki. Szlakami tymi można wędrować indywidualnie, bądź z przewodnikiem, przy czym grupy zorganizowane i wycieczki muszą być prowadzone przez uprawnionych przewodników tatrzańskich.
W Tatrzańskim Parku Narodowym dla turystów udostępniono łącznie około 245 km szlaków pieszych. Są one trwale oznakowane w terenie. Na terenie parku funkcjonuje pięć kolorów oznakowania szlaków: czarny, czerwony, zielony, niebieski, żółty. Kolory te nie oznaczają trudności szlaku, a jedynie służą do identyfikacji danego szlaku w terenie.
Często warunki terenowe uniemożliwiają umieszczenie znaku na jakimś odcinku szlaku, jednak są to zwykle bardzo krótkie odcinki. Zachęcamy jednak do zapoznania się przed każdą wycieczką z przebiegiem szlaków planowanych do przejścia z mapy czy przewodnika, a także do zaopatrzenia się w ww. wydawnictwa. Szeroki wybór wydawnictw dotyczących Tatrzańskiego Parku Narodowego oferują punkty Informacji Turystycznej TPN.
Szlaki oznakowane są również kierunkowskazami, zwykle na początku i na skrzyżowaniach, na których widnieje nazwa punktu docelowego oraz czas potrzebny do dojścia tam.
Należy pamiętać, że czas podany na kierunkowskazie może się wydłużyć w przypadku długich odpoczynków na trasie, a także pogorszenia warunków pogodowych.
Na szlakach turystycznych, na których uprawiana jest turystyka zimą, obowiązują znaki letnie. Jednak w okresie zalegania pokrywy śnieżnej znaki przykryte są śniegiem, a większość szlaków turystycznych nie jest dodatkowo oznakowana. Dlatego też korzystanie z nich wymaga dobrej znajomości ich przebiegu w terenie. Szczególnie dotyczy to szlaków położonych powyżej górnej granicy lasu.
Przypominamy, że szlaki nie są zamykane w związku z występowaniem zagrożenia lawinowego. Każdy turysta sam podejmuje decyzję o wyjściu w góry. Niektóre szlaki mają jednak inny przebieg niż w okresie bezśnieżnym. Przykładem jest odcinek drogi od Włosienicy do Morskiego Oka – zaleca się, aby w okresie zagrożenia lawinowego 3, 4 i 5 stopnia ruch turystyczny do schroniska odbywał się tzw. obejściem zimowym. Natomiast na szlakach położonych powyżej górnej granicy lasu w okresie zalegania pokrywy śnieżnej turystyka zimowa może odbywać się z ewentualnym odstępstwem od ich przebiegu w najbliższej odległości, zapewniającej bezpieczeństwo poruszania się.
Wykaz szlaków turystycznych wraz z kolorami ich oznakowania w terenie zawiera Zarządzenie nr 8/2004 Dyrektora TPN "W sprawie ruchu pieszego, rowerowego oraz uprawiania narciarstwa na terenie Tatrzańskiego Parku Narodowego" dostępne w BIP TPN:
http://www.nowy.tpn.pl/bip/pokaz.php?groups_id=11
Zgodnie z Ustawą o ochronie przyrody (Dz.U. z 2004 r. Nr 92, poz. 880) w parkach narodowych zabrania się:
*budowy lub rozbudowy obiektów budowlanych i urządzeń technicznych, z wyjątkiem obiektów i urządzeń służących celom parku narodowego albo rezerwatu przyrody; *
rybactwa, z wyjątkiem obszarów ustalonych w planie ochrony albo w zadaniach ochronnych;
chwytania lub zabijania dziko występujących zwierząt, zbierania lub niszczenia jaj, postaci młodocianych i form rozwojowych zwierząt, umyślnego płoszenia zwierząt kręgowych, zbierania poroży, niszczenia nor, gniazd, legowisk i innych schronień zwierząt oraz ich miejsc rozrodu; *
polowania, z wyjątkiem obszarów wyznaczonych w planie ochrony lub zadaniach ochronnych ustanowionych dla rezerwatu przyrody;
pozyskiwania, niszczenia lub umyślnego uszkadzania roślin oraz grzybów;
użytkowania, niszczenia, umyślnego uszkadzania, zanieczyszczania i dokonywania zmian obiektów przyrodniczych, obszarów oraz zasobów, tworów i składników przyrody; *
zmiany stosunków wodnych, regulacji rzek i potoków, jeżeli zmiany te nie służą ochronie przyrody;
pozyskiwania skał, w tym torfu, oraz skamieniałości, w tym kopalnych szczątków roślin i zwierząt, minerałów i bursztynu;
niszczenia gleby lub zmiany przeznaczenia i użytkowania gruntów; *
palenia ognisk i wyrobów tytoniowych oraz używania źródeł światła o otwartym płomieniu, z wyjątkiem miejsc wyznaczonych przez dyrektora parku narodowego, a w rezerwacie przyrody - przez organ uznający obszar za rezerwat przyrody;
prowadzenia działalności wytwórczej, handlowej i rolniczej, z wyjątkiem miejsc wyznaczonych w planie ochrony;
stosowania chemicznych i biologicznych środków ochrony roślin i nawozów; *
zbioru dziko występujących roślin i grzybów oraz ich części, z wyjątkiem miejsc wyznaczonych przez dyrektora parku narodowego, a w rezerwacie przyrody - przez organ uznający obszar za rezerwat przyrody; *
amatorskiego połowu ryb, z wyjątkiem miejsc wyznaczonych w planie ochrony lub zadaniach ochronnych; *
ruchu pieszego, rowerowego, narciarskiego i jazdy konnej wierzchem, z wyjątkiem szlaków i tras narciarskich wyznaczonych przez dyrektora parku narodowego, a w rezerwacie przyrody - przez organ uznający obszar za rezerwat przyrody; *
wprowadzania psów na obszary objęte ochroną ścisłą i czynną, z wyjątkiem miejsc wyznaczonych w planie ochrony oraz psów pasterskich wprowadzanych na obszary objęte ochroną czynną, na których plan ochrony albo zadania ochronne dopuszczają wypas; *
wspinaczki, eksploracji jaskiń lub zbiorników wodnych, z wyjątkiem miejsc wyznaczonych przez dyrektora parku narodowego, a w rezerwacie przyrody - przez organ uznający obszar za rezerwat przyrody; *
ruchu pojazdów poza drogami publicznymi oraz poza drogami położonymi na nieruchomościach będących w trwałym zarządzie parku narodowego, wskazanymi przez dyrektora parku narodowego, a w rezerwacie przyrody - przez organ uznający obszar za rezerwat przyrody; *
umieszczania tablic, napisów, ogłoszeń reklamowych i innych znaków niezwiązanych z ochroną przyrody, udostępnianiem parku albo rezerwatu przyrody, edukacją ekologiczną, z wyjątkiem znaków drogowych i innych znaków związanych z ochroną bezpieczeństwa i porządku powszechnego; *
zakłócania ciszy; *
używania łodzi motorowych i innego sprzętu motorowego, uprawiania sportów wodnych i motorowych, pływania i żeglowania, z wyjątkiem akwenów lub szlaków wyznaczonych przez dyrektora parku narodowego, a w rezerwacie przyrody - przez organ uznający obszar za rezerwat przyrody; *
wykonywania prac ziemnych trwale zniekształcających rzeźbę terenu; *
biwakowania, z wyjątkiem miejsc wyznaczonych przez dyrektora parku narodowego, a w rezerwacie przyrody - przez organ uznający obszar za rezerwat przyrody; *
prowadzenia badań naukowych - w parku narodowym bez zgody dyrektora parku, a w rezerwacie przyrody - bez zgody organu uznającego obszar za rezerwat przyrody; *
wprowadzania gatunków roślin, zwierząt lub grzybów, bez zgody ministra właściwego do spraw środowiska;
wprowadzania organizmów genetycznie zmodyfikowanych; *
organizacji imprez rekreacyjno-sportowych - w parku narodowym bez zgody dyrektora parku narodowego, a w rezerwacie przyrody bez zgody organu uznającego obszar za rezerwat przyrody.
W Tatrzańskim Parku Narodowym obowiązuje zakaz poruszania się pojazdami mechanicznymi.
Można natomiast w niektórych Dolinach skorzystać z przejażdżki zaprzęgiem konnym latem bądź zimą saniami:
w Dolinie Chochołowskiej (od Siwej Polany do schroniska);
w Dolinie Kościeliskiej (od parkingu Kiry do Polany Pisanej);
w Dolinie Bystrej (od Kuźnic do schroniska na Kalatówkach);
w Dolinie Rybiego Potoku (od Palenicy Białczańskiej do Włosienicy, a w okresie od października do kwietnia do schroniska nad Morskim Okiem).
Opłaty za skorzystanie z przejażdżki są indywidualnie ustalane z właścicielami zaprzęgów.
Przy poniższych punktach wejścia do parku funkcjonują parkingi dla samochodów osobowych i autobusów:
Dol. Kościeliska (Kiry) - płatny
Dol. Małej Łąki - płatny
W granicach Tatrzańskiego Parku Narodowego funkcjonuje piesze turystyczne przejście graniczne na Rysach czynne w okresie 16 czerwca – 31 października w godz. 7.00 - 19.00. Ponadto również turystyczne przejście graniczne, ale także dla ruchu rowerowego i narciarskiego, Góra Magura – Orawice czynne jest w okresie 01 kwietnia – 30 września w godzinach 8.00 –20.00, a w okresie 01 października – 31 marca w godzinach 9.00 – 16.00.
Samochodem natomiast granicę w najbliższym otoczeniu Tatrzańskiego Parku Narodowego można przekraczać na przejściach granicznych:
infomator